J.P. Morgan байгууллагаас боловсруулсан “Газрын тосны үнэ өсөх үед өрхийн баялгийн хэмжээ эдийн засгийг чиглүүлдэг” сэдэвт нийтлэлд үндэслэн АНУ мэт хөрөнгийн зах зээл хөгжсөн орнуудын хувьд газрын тосны үнийн өөрчлөлт зах зээлийн үйл хөдлөлд хэрхэн нөлөөлдөг талаарх гол ойлголтыг хүргэхээр энэхүү нийтлэлийг бэлтгэлээ.
АНУ-ын Холбооны Нөөцийн тооцооллоор газрын тосны үнэ баррель тутамд 10 ам.доллараар өсөхөд инфляц ойролцоогоор 0.35 хувиар нэмэгдэх магадлалтай.
Газрын тосны үнэ баррель нь 90 орчим ам.долларын түвшинд S&P 500 индекс 10–15 хувиар буурах магадлалтай гэж шинжээчид үздэг.
1990–1991 оны Персийн булангийн дайны үеэр газрын тосны үнэ богино хугацаанд бараг хоёр дахин өсч, хөрөнгийн зах зээл 20 гаруй хувиар унаж байсан түүхтэй.
Дэлхийн эдийн засагт газрын тосны үнийн огцом өсөлт олон удаа томоохон нөлөө үзүүлж байсан. Түүхийг харвал 1973 оны нефтийн хориг, 1979 оны эрчим хүчний хямрал, мөн 2022 онд Украинд дайн эхэлсний дараах үнийн өсөлт зэрэг үйл явдлууд эдийн засгийг хүчтэй донсолгож байв. Ийм нөхцөлд ихэвчлэн газрын тосны нийлүүлэлт огцом багасаж, зах зээлд тодорхой хугацаанд хомсдол үүсдэг. Гэсэн хэдий ч ийм төрлийн хямрал нь ихэвчлэн удаан үргэлжилдэггүй. Үйлдвэрлэгч орнууд олборлолтоо нэмэгдүүлэх боломжтой байдаг тул улс орнууд стратегийн нөөцөө ашиглан зах зээлийн доголдлыг тодорхой хэмжээнд нөхөж чаддаг билээ.
Гэхдээ газрын тосны үнийн өсөлтөөс үүдэлтэй эдийн засгийн нөлөө зөвхөн нийлүүлэлтийн талд хязгаарлагдахгүй. Илүү чухал нөлөө нь хэрэглэгчдийн зан төлөвөөр дамжин илэрдэг. Хэрэв шатахуун болон эрчим хүчний үнэ огцом өсвөл өрхүүдийн зардал нэмэгдэж, бусад бараа үйлчилгээний хэрэглээгээ багасгах шаардлага гардаг. Энэ нь нийт эдийн засгийн эрэлтийг бууруулж, улмаар өсөлт удаашрах гол шалтгаан болдог. Ийм нөхцөлд эдийн засагт нөлөөлөх хамгийн чухал хүчин зүйл нь шатахууны хомсдол биш, харин айл өрхийн санхүүгийн байдал болон тэдний эзэмшиж буй хөрөнгийн үнэ цэнэ болдог билээ.
Сүүлийн жилүүдэд эдийн засагт “баялгийн нөлөө” гэж нэрлэгддэг ойлголт улам тодорхой ажиглагдаж байна. Энэ нь хүмүүсийн орлогоос гадна тэдний эзэмшиж буй хөрөнгийн үнэ өсөх үед хэрэглээгээ илүү ихээр нэмэгдүүлж буй ойлголтыг хэлдэг. Ялангуяа хувьцааны зах зээл өсөх үед олон өрхийн санхүүгийн байдал сайжирсан мэт санагдаж, хэрэглээ нэмэгдэх хандлагатай байдаг. АНУ-ын хувьд айл өрхийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор дөрөвний нэг нь хувьцаа байдаг тул хөрөнгийн зах зээлийн хэлбэлзэл нь хэрэглээ болон эдийн засгийн идэвхэд шууд нөлөөлдөг.
Газрын тосны үнэ өсөх үед шатахуун түлшний үнэ өсөх шууд нөлөөнөөс гадна зардлын шууд бус нөлөөгөөр инфляц тодорхой хэмжээгээр нэмэгддэг. АНУ-ын Холбооны Нөөцийн Банкны тооцооллоор газрын тосны үнэ баррел тутамд 10 ам.доллараар өсөхөд инфляц ойролцоогоор 0.35 нэгж хувиар нэмэгдэх магадлалтай байдаг. Иймд газрын тосны үнэ богино хугацаанд баррел нь 100 ам.доллар хүрвэл инфляцын түвшин бараг 1.4 нэгж хувиар өсөх боломжтой гэж үзэж байна. Гэсэн хэдий ч эдгээр нөлөө эдийн засагт бодитойгоор мэдрэгдэх хүртэл хэдэн сар зарцуулагдах тул газрын тосны үнийн өсөлт богино хугацаанд эргэн намжвал бодит эдийн засагт учруулах нөлөө нь харьцангуй бага байж болох юм.
Түүхэн жишээ авч үзвэл, 1990–1991 оны Персийн булангийн дайны үеэр газрын тосны үнэ богино хугацаанд бараг хоёр дахин өссөн бөгөөд хөрөнгийн зах зээл 20 гаруй хувиар унасан. Гэвч үнэ ердөө гурван сарын дараа тогтворжсон тул эдийн засагт үзүүлэх урт хугацааны сөрөг нөлөө хязгаарлагдмал байсан байна.
Гэвч сүүлийн жилүүдэд айл өрхийн хэрэглээ орлогын өсөлтөөс илүү хурдтай нэмэгдэх болсон нь хөрөнгийн зах зээл хүчтэй тэлж байгаатай холбоотой. Иргэд, зах зээлд оролцогчдын эзэмшиж буй хувьцаа болон бусад санхүүгийн хөрөнгийн үнэ нэмэгдэх үед тэд өөрсдийгөө илүү санхүүгийн боломжтой гэж үздэг бөгөөд энэ нь зарцуулалтаа нэмэгдүүлэхэд хүргэдэг. Харин хөрөнгийн зах зээл буурах үед эсрэгээрээ хэрэглээ багасах эрсдэл үүсдэг.
Жишээлбэл, газрын тосны үнэ баррел нь 90 орчим ам.долларын түвшинд хүрч өсөхөд АНУ-ын томоохон компаниудын хувьцааг илэрхийлдэг S&P 500 индекс 10–15 хувиар буурах магадлалтай гэж шинжээчид үздэг. Харин үнэ 120 ам.доллар хүрвэл зах зээлийн уналт бүр илүү хүчтэй байж болох юм.
Хөрөнгийн зах зээл 10 хувиар буурахад айл өрхийн хэрэглээ ойролцоогоор 1 хувиар багасах боломжтой гэсэн тооцоо байдаг. Энэ нь эдийн засгийн хувьд бага мэт сонсогдож болох ч үндэсний хэмжээнд авч үзвэл маш том нөлөө юм. Хэрэв газрын тосны үнэ өсөхийн зэрэгцээ хөрөнгийн зах зээл унавал энэ хоёр хүчин зүйл нийлж эдийн засгийн өсөлтийг илүү хүчтэй сааруулах нөхцөл болно.
Иймээс эдийн засагт газрын тосны үнийн өсөлт зөвхөн шатахууны өртөг нэмэгдэх асуудал биш юм. Илүү чухал нь энэ өсөлт санхүүгийн зах зээлээр дамжин өрхийн хөрөнгийн үнэлгээ буюу баялагт нөлөөлж, улмаар хэрэглээнд нөлөөлдөг процесс болж байна.
Гэсэн хэдий ч АНУ-ын эдийн засаг эрчим хүчний хувьд харьцангуй бие даасан бөгөөд өрхүүдийн санхүүгийн байдал өмнөх олон үеийнхээс илүү тогтвортой болсон гэж шинжээчид үздэг. Ийм учраас газрын тосны үнийн огцом өсөлт гарсан ч санхүүгийн баялгийн ачаар эдийн засаг бүрэн хямралд орохгүй байх боломж бий.
Товчхондоо, ирээдүйд газрын тосны үнийн өсөлт эдийн засгийг донсолгох гол суваг нь шатахууны нийлүүлэлтийн доголдол бус, харин санхүүгийн зах зээл болон айл өрхийн баялгийн өөрчлөлт байх магадлалтай. Өөрөөр хэлбэл, зах зээл хөгжсөн өнөөгийн эдийн засгийн орчинд өрхүүдийн баялаг болон хөрөнгийн зах зээлийн хөдөлгөөн нь эдийн засгийн чиглэлийг тодорхойлох хамгийн чухал хүчин зүйлсийн нэг болж байна.
Дээр дурдагдаж буй зах зээлийн ойлголт бол АНУ-ын эдийн засагт тулгуурласан жишээ бөгөөд Монгол улсын хувьд газрын тосны үнийн өсөлтийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө илүү хүчтэй байх магадлалтай. Монгол Улс өөрөө газрын тос үйлдвэрлэгч улс биш тул дотоодын шатахууны хэрэглээний ихэнх хэсгийг импортын бүтээгдэхүүнээр хангадаг. Тиймээс дэлхийн зах зээл дээр газрын тосны үнэ нэмэгдэхэд дотоодын шатахууны үнэ дагаж өсөх магадлал өндөр байдаг.
Шатахууны үнэ өсөх нь зөвхөн автомашин хэрэглэдэг хүмүүст нөлөөлөхөөс илүү өргөн хүрээтэй үр дагавартай. Монгол Улсад бараа бүтээгдэхүүний ихэнх нь авто тээврээр зөөвөрлөгддөг учраас шатахууны үнэ нэмэгдэхэд тээврийн зардал өснө. Үүний үр дүнд хүнс, барилгын материал, өргөн хэрэглээний бараа зэрэг олон бүтээгдэхүүний үнэ нэмэгдэх хандлагатай болдог. Ингэснээр инфляц өсөж, өрхүүдийн бодит худалдан авах чадвар буурах эрсдэл шууд дагалддаг.
Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор Д.Ган-Очирын хийсэн газрын тосны үнийн өсөлт Монголын эдийн засагт ямар нөлөө үзүүлэх талаар хийсэн судалгааны нийтлэлд дурдсанаар Брэнт газрын тосны үнэ 2 сарын 26-ны өдрөөс 40 хувиар өсөж 100 ам.долларт хүрвэл, 2026 оны 9-10 сар гэхэд бодит ДНБ 1.9 хувиар бага гарах, инфляцын суурь түвшин 1.4 хувиар нэмэгдэх, харин 2026 оны төгсгөлд төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш 3.6 хувиар нэмж сулрах зэрэг нөлөө гарна хэмээн үзсэн байна. (Д.Ган-Очир, 2026)
АНУ-ын хувьд газрын тосны үйлдвэрлэлээрээ дэлхийн 1-т ордог, мөн өрхүүдийн хувьд нийт хөрөнгийн 1/4 хувийг хувьцаа, хөрөнгийн зах зээлд байршуулдаг тул манай улстай харьцуулахад өрхийн баялгийн хэмжээ өндөр гэж хэлж болно. Иймд газрын тосны үнийн өсөлт зэрэг нийлүүлэлтийн гаралтай шок эдийн засагт бий болоход өрхүүд баялгаа зөв зохистой хуваарилах байдлаар хариу үйлдэл үзүүлдэг бол Монгол улсын хувьд шатахууны үнийн өсөлтөөр дамжин инфляцын өсөлт бий болж худалдан авах чадвар муудах зэргээр томоохон эдийн засагтай улсуудаас орж ирж байгаа дарамт, өөрчлөлтүүдийг шууд хүлээж авч тохируулга хийж явахаас өөр аргагүй байдаг билээ.
Иймд олон улсын тогтворгүй нөхцөл байдалтай энэ үед нөхцөл байдлыг ажиглаж, хариу арга хэмжээ авахад бэлэн байх нь манай улсын хувьд нэн чухал юм.
Эх сурвалж: Kriti Gupta and Joe Seydl (2026) “When oil jumps, household wealth guides the economy”, J.P.Morgan Wealth Management, https://www.jpmorgan.com/insights/markets-and-economy/top-market-takeaways/tmt-when-oil-jumps-household-wealth-guides-the-economy
